İLK GAZETE: RELATION ALLER FÜRNEMMEN UN GEDENCKWÜRDIGEN HISTORIEN

 Süleyman İrvan

Basın tarihine ilişkin kaynaklarda, matbaada basılan ilk gazete olarak Relation aller Fürnemmen un gedenckwürdigen Historien ((Collection of all distinguished and commemorable news) gazetesi gösterilir. Bu gazete ismini Türkçeye, “Tüm önemli ve unutulmaz haberlerin derlemesi” şeklinde çevirebiliriz.

Gazetenin sahibi olan Johan Carolus, Fransa sınırları içinde olmasına rağmen Kutsal Roma İmparatorluğu’na bağlı Strazburg şehrinde yaşayan bir kitapçıdır. Carolus, 1605 yılına kadar, haber mektubu üreticilerinden satın aldığı haber mektuplarını el yazısı ile çoğaltarak zengin müşterilerine gönderiyordu. 1605 yılında, ölen bir matbaacının varislerinden matbaa makinesini satın aldığını ve bu matbaada, ilk gazete kabul edilen Relation’ı basmaya başladığını, Strazburg Şehir Meclisi’ne yazdığı bir mektuptan öğreniyoruz.  Carolus’un yazdığı mektuptan, gazeteyi 1605 yılında yayımlamaya başladığını ve Şehir Meclisi’nden şehirde gazete basma ayrıcalığının sadece kendisine verilmesini talep ettiğini anlıyoruz:

“Kararlı, Soylu, Onuru Sarsılmaz, İhtiyatlı, Erdemli, Bilge ve Merhametli Efendiler, Haftalık güvenilir haberleri kendim topladığımdan bu yana, bunlar için yıllık olarak harcamak zorunda olduğum masrafların bir miktar telafisi için, bu haberleri, şimdiye kadar her hafta belirli bir yıllık ücret karşılığında bazı beyefendilere ilettim. Ancak el yazısıyla kopyalama işi yavaş ilerlediğinden ve bununla çok zaman harcanması gerektiğinden ve ben bir süre önce merhum Tobias Jobin'in varislerinden matbaayı ve ekipmanlarını satın almış olduğumdan, bunları azımsanmayacak masraflarla evime kurmuş olduğumdan, şimdi on ikinci kez olmak üzere, her seferinde kalıpları kasalardan dizmek zorunda olduğum için, sırf zaman kazanmak adına kendi matbaamda bunları dizdirip, bastırdım. Şimdi buradaki diğer matbaacıların da bu işe kalkışmasından endişe etmekteyim.”

Johan Carolus’un ayrıcalık talebi kabul edilmediyse de, bu başvuru, gazetenin ilk kez 1605 yılında basıldığını kanıtlayan belge oldu. Çünkü gazetenin 1609 yılından önceki hiçbir sayısına ilişkin arşivlerde bilgi bulunmuyor. Basın tarihi kaynaklarında görseli kullanılan gazete 1609 tarihli ve ilk sayfasında şunlar yazılı:

“Yukarı ve Aşağı Almanya'da, ayrıca Fransa, İtalya, İskoçya ve İngiltere'de, İspanya, Macaristan, Polonya, Erdel (Transilvanya), Eflak, Boğdan, Türkiye’de (Osmanlı) 1609 yılı içerisinde gerçekleşen tüm seçkin ve anılmaya değer olaylara ilişkin haberleri en doğru şekilde, onları nasıl almışsam aynı şekilde basmak istiyorum.”

Johan Carolus’un, ilk gazetenin sahibi olarak kabul edilmesinin birkaç nedeni var.  Birincisi, matbaada gazete basan ilk kişi olarak kabul edilmektedir. İkincisi, gazeteyi düzenli yayın aralıklarında basmıştır. Strazburg Şehir Meclisi’ne yazdığı mektuptan, gazeteyi haftalık olarak bastığını anlıyoruz.

Heidelberg Üniversitesi Kütüphanesi’nde gazetenin 1609 yılına ait sayılarının arşivi bulunmaktadır. 

İkinci gazete: Avisa Relation oder Zeitung

Relation gazetesinin ardından gelen ikinci gazete, 1609 yılında yayımlanmaya başlayan Avisa Relation oder Zeitung (Haber Bülteni) gazetesidir. Gazetenin sahibi Lucas Schulte isimli bir Alman’dır ve bu gazete de Kutsal Roma İmparatorluğu’na bağlı Wolfenbüttel şehrinde yayımlanmıştır. İlk baskısının tarihi 15 Ocak olarak gözükmektedir.  Gazetenin kapağında şunlar yazılıdır:

“Almanya ve İtalya'da, İspanya, Hollanda, İngiltere, Fransa, Macaristan, Avusturya, İsveç, Polonya ve tüm eyaletlerde, Doğu ve Batı Hint Adaları'nda 15 Ocak tarihine kadar gerçekleşen olaylara ilişkin tüm haberler. 1609 yılında basılmıştır.”